نماینده دائم ایران در سازمان فائو:

با رشد لحظه‌ای قیمت محصولات کشاورزی روبه‌رو‌ایم

اگرچه اکنون بازار سبزیجات و میوه آسیب دیده اما پیش‌بینی می‌شود با کاهش محدودیت‌های قرنطینه‌ای و افزایش تقاضا، با رشد لحظه‌ای قیمت این محصولات مواجه شویم.

کد خبر : 48673 تاریخ انتشار:۱۳۹۹/۰۲/۰۶ - ۲۰:۰۲

پایگاه اطلاع رسانی نوش آنلاین جهان تحت تأثیر بحران کرونا قرار گرفته است. اجلاس جهانی امنیت غذایی هم هفته پیش به‌دلیل تبعات ناشی از انتشار ویروس کووید ۱۹، به‌صورت مجازی برگزار شد. آن‌طور‌که محمدحسین عمادی نماینده دائم ایران در سازمان فائو، عضو هیئت اجرائی برنامه جهانی غذا و گزارشگر کمیته جهانی امنیت غذا می‌گوید: کرونا بر دسترسی به غذای بخشی از مردم جهان تأثیر می‌گذارد.

به اعتقاد او، کشورهای عضو اوپک مانند روسیه و ایران از این بحران به‌دلیل افت قیمت نفت و تأثیر آن بر قدرت خریدشان بیشتر تأثیر می‌گیرند. این بحران با توجه به تأثیری که بر تأمین نیروی کار برای کشورها دارد، تأمین مواد غذایی را هم تا حدودی دچار مشکل خواهد کرد.

به گفته عمادی، اگرچه درحال‌حاضر بازار گل و گیاه، سبزیجات و میوه دچار آسیب شده است؛ اما پیش‌بینی می‌شود با کاهش محدودیت‌های قرنطینه‌ای و سپس افزایش تقاضا، با رشد لحظه‌ای قیمت این محصولات مواجه شویم. او با اشاره به توان ایران در تأمین مایحتاج اصلی کشور یعنی گندم، کاهش قیمت نفت، تحریم‌های ناعادلانه و یک‌سویه آمریکا، ضعف ارز ملی در مقابل ارز خارجی، محدودیت مبادلات بانکی برای خرید محصولات استرات‍ژیک وارداتی و FATF را عوامل مؤثر بر امنیت غذایی کشور معرفی کرده و معتقد است این عوامل منجر به ایجاد محدودیت دسترسی ایران به مایحتاج اساسی‌اش خواهد شد. به نحوی که در حال حاضر برخی کشتی‌های ذرت و سویا برای پهلوگرفتن در بنادر در انتظار انتقال پول هستند.

نماینده ایران در فائو همچنین ریسک مالی بخش کشاورزی از بحران کرونا را اندک توصیف کرده و بر این باور است که در بلندمدت اقبال جامعه جهانی به سرمایه‌گذاری در این بخش افزایش خواهد یافت. همچنین با توجه به اینکه منشأ این بیماری بازار مواد غذایی بوده و این مشکل از سیستم غذایی آغاز شده است، در آینده استانداردهای سلامتی مواد غذایی سخت‌گیرانه‌تر می‌شود و این مسئله هزینه‌های تولید و بازاررسانی محصولات کشاورزی را بیشتر خواهد کرد. به گفته او مدیریت هوشمند کشور در این شرایط مهم‌ترین عامل برای برون‌رفت از این بحران خواهد بود. با توجه به شرایط اقتصادی ایران، می‌توان مدل‌های بومی مناسب را طراحی و اجرا کرد تا از خسارت‌های جبران‌ناپذیر اقتصادی و غذایی در پساکرونا جلوگیری شود. مشروح گفت‌وگو با محمدحسین عمادی، نماینده دائم ایران در فائو، در ادامه می‌آید.

از نظر فصل زراعی و دوره تولید محصولات هم‌اکنون نیمه شمالی کره زمین در بهار و نیمه جنوبی در پاییز به‌سر می‌برد و محصولات زراعی و باغی هر کدام هنوز در مرحله برداشت نیستند، ولی می‌توان گفت فصل زراعی برای اکثر محصولات خوب بوده و پیش‌بینی تولید و برداشت مشکلی ندارد و هر کدام شرایط خاص خود را دارند. اما اصلی‌ترین عوامل تأثیرگذار بر قیمت در میان‌مدت و تا پایان سال‌ جاری مسئله کاهش تقاضا و مشکلات لجستیک و تأمین خواهد بود که تحت تأثیر عوامل اقتصادی و مالی خواهد بود. غلات اعم از گندم، برنج و ذرت در کوتاه‌مدت و میان‌مدت با کاهش جدی تقاضا روبه‌رو نخواهند شد چون قوت لایموت مردم را تأمین می‌کنند. در برخی کشورها که ذخیره کافی غلات ندارند و شبکه توزیع مناسب برای بازاررسانی ندارند همچون بعضی از کشورهای آفریقایی با بحران قیمت و حتی آشوب محلی روبه‌رو شده‌اند که با مداخلات اولیه قابل حل خواهد بود. صنعت پرورش گل و گیاه در کوتاه‌مدت و میان مدت در جهان بیشترین ضربه را خورده است چون عملا بازار تقاضا به ‌سمت صفر رفته و گزینه انبارداری هم برای آن ممکن نبوده است. در کوتاه‌مدت و از نظر دسترسی و قیمت اولین محصولات آسیب‌پذیر شامل تره‌بار و سبزیجات و برخی میوه‌ها هستند که بیشترین ضایعات کشاورزی را نیز با خود به‌همراه دارد. یکی از محصولاتی که به شدت تحت تأثیر قرار گرفته، محصولات شیلاتی و دریایی است. به این دلیل که تولید این محصولات هم محتاج نیروی انسانی زیاد است و هم اینکه به دلیل فسادپذیری شدید، این دسته از محصولات محتاج‌اند که سریع‌تر به بازار مصرف یا انبار و سردخانه رسانده شوند. به همین دلیل فشار زیادی بر محصولات شیلاتی و تره‌بار و سبزیجات و میوه خواهد آمد اما به‌نظر می‌رسد محصولات دامی به‌خصوص طیور و گوشت قرمز در میان‌مدت و بلندمدت تحت تأثیر قیمت و قدرت خرید مردم با تقاضای کمتری روبه‌رو شوند و تا حدی نیز محصولات لبنی این شرایط را خواهند داشت. از یک طرف هم تقاضا کاهش پیدا کرده و هم فرایند دسترسی به بازار برای مصرف و دسترسی به سردخانه‌ها و انبار برای محصولات فاسدشدنی نیز کم شده است. با کاهش محدودیت‌های قرنطینه‌ای قطعا بازار با افزایش شدید تقاضا برای برخی محصولات (همچون گل و گیاه و سبزی و میوه‌جات) روبه‌رو می‌شود که شاید توان تأمین آن در کوتاه‌مدت را نخواهد داشت و پیش‌بینی می‌شود با افزایش قیمت لحظه‌ای روبه‌رو شود.

زمان احتمالی رفع بحران در بازار محصولات کشاورزی 

پاسخ مشخص و روشنی هنوز برای این پرسش وجود ندارد. به این دلیل که اولا هنوز موج اول زلزله کرونا که مسئله سلامت انسان‌ها و شیوع این ویروس است، حل نشده و هنوز وضعیت آن روشن نیست و افق روشنی از زمان کاهش منحنی فشار این بیماری وجود ندارد که بر اساس سونامی اقتصادی که بعد از آن ایجاد می‌شود و نهایتا تأثیر آن بر بازار جهانی غذا مشخص شود اما چیزی که روشن است، این است که ما می‌توانیم آن را در سه مقطع تقسیم‌بندی کنیم. در مقطع کوتاه‌مدت، همان‌طور که اشاره شده، به دلیل کاهش تقاضا با کاهش قیمت محصولات کشاورزی در بازار جهانی روبه‌رو هستیم که به‌معنای کاهش قیمت در بازار داخلی و محلی نیست چون این کاهش قیمت محصولات کشاورزی پیچیدگی خاصی داشته و تحت تأثیر سیستم بازاررسانی و قیمت ارز و هیجان لحظه‌ای به‌دلیل محدودیت‌های صادرات و واردات کشاورزی خواهد بود. در میان‌مدت باید تا حد زیادی منتظر تأثیرات و مداخلات دولت‌ها همچنین محدودیت در واردات و صادرات در بین کشورها بود اما برآوردهای اولیه نشان می‌دهد که در میان‌مدت اگر سیاست‌های مناسبی اتخاذ و در فرایند واردات و صادرات کنترل ایجاد شود -به‌خصوص در حمایت از جریان عادی تدارکات لجستیک، ترانسپورت و حمل‌ونقل مواد غذایی- با بحرانی جدی همچون قحطی یا عدم دسترسی مردم به مواد غذایی روبه‌رو نخواهیم شد. به شرط اینکه هم بین سازمان‌های بین‌المللی تجاری و هم سازمان‌های مختلفی که اطلاع‌رسانی را بین کشورها انجام می‌دهند، اطلاعات روان، سریع و شفاف ردوبدل شود و به دلیل ترس و توهم کشورها فرایند صادرات و واردات خود را محدود نکنند. در سطح ملی هم اگر کشورها فرایند لجستیک، تدارکات، حمل‌ونقل و دسترسی مردم به مواد غذایی را کنترل کنند، ما مشکلات جدی در رابطه با دسترسی مردم به مواد غذایی نخواهیم داشت اما قیمت محصولات کشاورزی مطمئنا تغییر کرده و تأثیر زیادی از شیوع کرونا خواهد گرفت.

این مسئله در بلندمدت هم تحت تأثیر فاکتورها و عوامل بسیار زیادی است که خیلی از اقتصاددان‌ها و متخصصان برجسته جهانی هم در پیش‌بینی آن هیچ چارچوبی مشخص نکرده‌اند و در واقع تاکنون فرمول مشخصی برای درک و مواجهه با این فرایند نداشته‌اند. حتی پیش‌بینی شرایط میان‌مدت هم برای آنها دشوار است. از یک طرف در مسائل کلان اقتصادی مثل صادرات و واردات و از طرف دیگر تأثیر عوامل قیمت انرژی، نرخ ارز خارجی و ضریب تبدیل ارز خارجی با داخلی و حتی بازار اعتبارات و وامی که به بخش کشاورزی داده و به کشورهای فقیر کمک می‌شود، تأثیر بسزایی در جلوگیری از بحران کوتاه‌مدت و ثبات بلندمدت بر بازار خواهد داشت.

تأثیر بحران بر ضریب امنیت غذایی 

امنیت غذایی دسترسی آحاد مردم به غذای کافی در تمام اوقات برای حیات سالم است. بنابراین سه عنصر در این بین مهم است؛ موجود‌بودن غذا، دوم دسترسی به غذا و سوم پایداربودن این فرایند. به‌نظر می‌رسد با تمام مشکلاتی که به ‌وجود آمده است، موجودبودن غذای کافی در سطح جهان کماکان مشکلی جدی نباشد اما مشکل اصلی دسترسی آحاد مردم به غذای سالم در بلندمدت است. این مشکل با ظهور کرونا قطعا پیچیده‌تر و بحرانی‌تر شده و خواهد شد.

تحت تأثیر عوامل اقتصاد کلان از یک سو است که نرخ رشد اقتصادی کشور و رکود اقتصادی آن کشور در زمان برخورد با بحران کرونا می‌تواند تأثیر بسیار زیادی بر دسترسی مردم به‌خصوص کشورهای فقیر و طبقه فقیر در همه کشورها ازجمله ایران داشته باشد. در کوتاه‌مدت، حکومت‌داری خوب و تنظیم به‌‌موقع ناهنجاری‌های مقطعی بازار عرضه و تقاضا، نقش بسیار زیادی در امنیت غذایی دارد و در میان‌مدت و بلند‌مدت توانمندی اقتصادی کشورها در ثبات چرخه تولید و توزیع، به‌خصوص حفظ ثبات در نرخ قیمت ارز خارجی در مقابل ارز داخلی و سیستم پول داخلی، بر این مسئله تأثیرگذار است. نکته مهم‌تر دیگر این است که در کلان‌اقتصاد کشورها، میزان تاب‌آوری اقتصاد آنها در قبال بحران‌های بین‌المللی است. بیشترین ضربه را در مواجهه با بحران کرونا کشورهایی خوردند و خواهند خورد که وابستگی بیشتری به اقتصاد جهانی داشتند. بخش‌های گردشگری، انرژی و حمل‌ونقل ضربه سهمگینی از این بحران خورده‌اند و کشورهایی که نه‌تنها به این سه بخش، بلکه با هر نوع اقتصاد تک‌محصولی اداره می‌شدند، بیشترین شوک را تحمل کرده‌اند. میزان وابستگی هر کشور ازجمله ایران به بازار جهانی، چه در واردات محصولات غذایی مورد نیاز و ضروری و چه در رابطه با نسبت درآمد ارزی کشور به صدور محصولات زراعی، به‌شدت بر ضریب امنیت غذایی و دسترسی مردم به مواد غذایی تأثیر می‌گذارد.

مقوله پایداری دسترسی به غذا نیز عامل بسیار مهمی است. این مقوله از یک طرف طبعا متکی به میزان تولید و ثبات آن است. استقلال غذایی -به معنای خود‌اتکایی (و نه خود‌کفایی) کشاورزی به‌خصوص در محصولات و مواد ضروری و استراتژیک- نقش مهمی در این ثبات دارد و طبعا امنیت غذایی بیشتری در پی خواهد داشت. ثانیا کشورهایی که متکی به واردات هستند، برای تأمین برخی از محصولاتشان مثل ایران، متکی به ارز حاصل از فروش برخی از محصولات غذایی خود، محصولات نفتی و غیر‌نفتی هستند؛ بنابراین قطعا آن‌هم تأثیری جدی بر امنیت غذایی خواهد گذاشت. قدرت پول ملی کشور برای واردات مؤثر است و در نهایت بر دسترسی مردم به مواد غذایی ضروریشان تأثیر خواهد داشت. به دلیل مشکلات و مسائلی که در ایران داریم، مثل اتکا به درآمد نفتی که به‌شدت کاهش یافته است –نه‌تنها به دلیل کاهش ۵۰درصدی قیمت آن، بلکه به دلیل کاهش فاحش صادرات نفت و درآمد حاصل از نفت و محصولات غیرنفتی- همچنین به دلیل تحریم‌های ناعادلانه و یک‌سویه آمریکا که باعث ضعف ارز خارجی ایران برای خرید محصولات استراتژیک وارداتی خواهد شد، قطعا محدودیت‌های مالی، بانکی، FATF و ردو‌بدل‌کردن پول برای خرید هم روی امنیت غذایی کشور تأثیری جدی می‌گذارد و منجر به ایجاد محدودیت دسترسی ایران به مایحتاج اساسی‌اش خواهد شد.

وابستگی تولیدات کشاورزی به نهادهای وارداتی

وابستگی ایران به محصولات غذایی بر اساس برآوردهای وزارت جهاد کشاورز این است که ۹٫۳ میلیارد دلار واردات سالانه مرتبط با مواد غذایی کشاورزی داریم که ۱٫۳ میلیارد آن مربوط به دارو و واکسن دام و طیور و هشت میلیارد دلار آن نیز مربوط به دانه‌های روغنی و ذرت برای تأمین خوراک دام و طیور است؛ بنابراین وضعیت ایران در رابطه با مواد ضروری غذایی و موادی که کالری و انرژی را تأمین می‌کنند، به‌خصوص گندم، در کوتاه‌مدت بحرانی نبوده و مطلوب است. بر اساس پیش‌بینی وزارت جهاد کشاورزی، امسال ۱۴ میلیون تن گندم در کشور تولید خواهد شد و از نظر برنج هم بر اساس برآوردهای وزارت جهاد کشاورزی، به دلیل بارندگی مناسب، تولید داخلی برنج افزایش می‌یابد. از نظر تولید داخلی به‌ دلیل بارندگی خوب با بحران جدی روبه‌رو نیستیم؛ حتی برای تأمین کسری گندم و برنج -اگر کسری وجود داشته باشد- آمارهای اولیه نشان می‌دهد که قیمت غلات در بازار جهانی رو به کاهش است. کاهش قیمت‌های جهانی همان‌طور که گفته شد، به دو دلیل است؛ اول اینکه تولید جهانی کاهش نیافته و برخی برآوردها نشان‌دهنده افزایش تولید گندم و برنج در جهان است و دوم آنکه کاهش نسبی تقاضا و مصرف هم رخ داده است. قیمت غلات در سطح جهانی در کوتاه‌مدت و میان‌مدت نشان می‌دهد (بر مبنای قیمت دلار) نرخ این محصولات در بازار جهانی رو به کاهش است. طبعا قیمت دلار و نرخ تبدیل دلار به ریال روی قدرت خرید ملی ما از بازار جهانی تأثیر دارد. این جزء مواردی است که به سیاست‌های ارزی، اقتصاد ملی و توان تأمین ارز خارجی بستگی دارد. در حوزه تأمین کسری بسیار محدود غلات، ایران با مشکلی جدی روبه‌رو نیست؛ ولی نرخ ارز از یک سو و خرید و فراوری محصولات غلات، دسترسی مردم و عدم ایجاد شوک و اضطراب از سوی دیگر می‌تواند برای تثبیت این بازار و خاطرجمعی مصرف‌کنندگان و همچنین ثبات قیمت در داخل نقش جدی داشته باشد. درباره روغن با منشأ گیاهی که از دانه‌های روغنی استحصال می‌شود و عمدتا سویا و ذرت که هم برای روغن‌‎گیری و هم کنجاله آن جهت خوراک دام استفاده می‌شود هم شاهد کاهش قیمت در بازارهای جهانی هستیم. به دلیل تولید زیاد ذرت در آمریکا و جنگ تجاری بین چین و آمریکا، بسیاری از کشاورزان آمریکا از کشت سویا به سمت ذرت رفتند. برآوردها نشان می‌دهد تولید ذرت افزایش یافته است و بازار جهانی مشکلی در این رابطه ندارد. اگر آفت و خشک‌سالی پیش نیاید، نرخ ذرت هم به‌طور فزاینده‌ای رو به کاهش است. به ‌دلیل کاهش قیمت شدید انرژی، به‌هیچ‌وجه پیش‌بینی استفاده از ذرت در تولید اتانول هم وجود ندارد. همچنین درباره نرخ سویا هم برآوردها -به دلایل متعدد- نشان‌ می‌دهد که شاهد کاهش قیمت در بازار جهانی این محصولات خواهیم بود. مشکل اصلی ایران، تأمین هشت میلیارد دلار برای تأمین این محصولات و انتقال دلار به کشورهای صادر‌کننده است.همان‌طور که اطلاع داریم، مشکل اصلی انتقال پول است و برخی از کشتی‌هایی که ذرت و سویا در بنادر پهلو گرفته‌اند برای تخلیه در انتظار انتقال پول هستند و این نشان‌دهنده نقش فزاینده و مخرب تحریم‌ها بر دسترسی مردم به مواد غذایی است. این نقش جدی بر تسهیل دسترسی، ثبات قیمت و عدم ایجاد بحران در بخش کشاورزی تأثیر دارد و طبعا پیش‌بینی‌ها و مدیریت مناسب واردات این بخش از محصولات، با توجه به کاهش جهانی قیمت آنها، مشکلی جدی نیست. اگر مسئله تحریم‌های مالی و انتقال پول به نحو مطلوب و مناسب حل شود که آن هم نیازمند تحول سیاسی و فشار به جامعه جهانی برای کاهش فشار تحریم‌های مالی و تحریم‌های انتقال و صادرات مواد غذایی است، مشکلی نخواهیم داشت.

توصیه‌ای به سیاست‌گذاران ایرانی 

بنابراین ضرورت دارد به دور از غوغاها و اخبار هیجانی، مسئولان در سطح ملی با تشکیل اتاق‌های فکر مجازی از متخصصان موضوعی و ستاد منسجم تصمیم‌گیری با استفاده از آخرین مطالعات، آمار و تحلیل‌ها نسبت به پدیده رو به ظهور و پیش‌بینی عواقب، خصوصا با توجه به اوضاع‌واحوال منطقه و ایران متمرکز شده ‌و با دقت ‌و سرعت به تصمیم‌سازی هماهنگ اقدام کنند.مدیریت هوشمند کشور در این شرایط مهم‌ترین عامل برون‌رفت از این بحران است. مطالعه عملکرد مدیریت کشورهای موفق در این بحران و شیوه‌های مدیریتی کشورهایی نظیر آلمان، ژاپن، کره جنوبی، چین و سنگاپور در مقایسه با کشورهای مدعی و قدرتمند مانند ایتالیا، انگلستان و آمریکا نه‌تنها در حوزه سلامت، بلکه در حوزه اقتصادی بایستی مورد توجه قرار گیرد. با توجه به برخی فرصت‌ها و شرایط اقتصادی، سیاسی و فرهنگی کشور می‌توان مدل‌های بومی مناسب را طراحی و اجرا کرد تا از خسارت‌های جبران‌ناپذیر اقتصادی و غذایی در ادامه دوران پساکرونا جلوگیری شود. تعامل فعال با سازمان‌های جهانی، به‌خصوص FAO، WHO و استفاده از تجارب سایر کشورها و انتقال تجربیات در این راستا نیز بسیار اساسی و تعیین‌کننده است. فراموش نکنیم که در کنار خطرات، فرصت‌هایی در در‌ون این بحران وجود دارد، بنابراین پیش‌بینی اتفاقات جهانی به لحاظ سیاسی و اقتصادی در طی ماه‌های آینده بسیار حیاتی و سرنوشت‌ساز است.

منبع: اقتصاد آنلاین

نظر شما