سماورسازی

نگاهی به تاریخ سماور سازی در ایران/ سرنوشت ناگوار اولین سماور سازی در ایران

وسیله ساده‌ای است. در آن آب می‌ریزند تا به جوش بیاید، در گذشته برای جوشاندن آب از زغال در این وسیله استفاده می‌شد و بعدها این وسیله از سوخت نفت استفاده کرد. در این مطلب نگاهی داریم به تاریخ سماورسازی در ایران

کد خبر : 40370 تاریخ انتشار:۱۳۹۸/۰۴/۰۷ - ۱۳:۲۸

پایگاه اطلاع رسانی نوش آنلاین: سال‌هاست که به برق وصل می‌شود، سخن از سماور است که این روزها در تمام خانه‌های مردم از روستایی تا شهری پیدا می‌شود. سماور در حقیقت یک کالای صنعتی است که از جنس برنج، نیکل، نقره و استیل ساخته می‌شود که در دوره‌های مختلف تغییراتی در این کالا داده شده است. در این گزارش درباره تاریخچه ورود سماور به ایران و تولیدات سماور و… مباحثی مطرح شده است.

سرگذشت تلخ نخستین سماورساز
نخستین سماورساز در ایران یک پیشه‌ور اصفهانی بود که به عاقبت بسیار بدی گرفتار شد و به گدایی در کوی و برزن روی آورد و هرکس او را نمی‌شناخت، به سختی باور می‌کرد که او یک کارخانه‌دار بزرگ بوده است!
حسین مکی، نویسنده کتاب «زندگانی امیرکبیر» از قول سرتیپ عبدالرزاق‌خان مهندس، آورده: جمعی بودیم که در ایام نوروز در باغ چهل‌ستون اصفهان به تفریح نشسته بودیم. در این اثنا سائلی (گدایی) پیش آمده، از آنها استمداد مادی می‌کرد و چون ایام عید بود، هریک از آن جمع، مقدار معتنابهی کمک کردند.
وی در این هنگام، جمعیت را مخاطب قرار داد و اظهار کرد، قصد من تکدیگری نیست و شخصا هم فقیر نیستم و این مبلغ هم کفاف چند روز مرا می‌کند. اگر دماغ شنیدن دارید، سرگذشت خود را که شیرین و شگفت‌آور است، برای شما نقل کنم و چون از طرف آنها روی خوش به او نشان داده شد، شروع به سخن کرد و سرگذشت خود را به این شرح بیان کرد: چند سال قبل، یک روز حاکم اصفهان فرستاد و دواتگران را احضار کرد (من هم یکی از آنان بودم) و آنها را مخاطب قرار داده، اظهار کرد، هر یک بین شما استادتر است به من معرفی کنید. دواتگران ۲ نفر را – که یکی از آن۲ من بودم – از بین خود به سمت استادی انتخاب کرده، اظهار کردند اینان از همه استادترند.
فرماندار سایرین را مرخص کرده، سپس به ما ۲ نفر چنین گفت: کدام یک از شما ۲ نفر مبرزترید؟ رفیقم مرا معرفی و اضافه کرد، این شخص در فن خود سرآمد و یکی از صنعتگران خوب این شهر است.
فرماندار وی را هم مرخص کرد و آنگاه به من روی کرده و گفت: میرزا تقی‌خان امیرکبیر صدراعظم ایران برای انجام کار مهمی تو را به تهران خواسته است. سپس آقای فرماندار خرج راه به من داده و مرا فورا به سوی تهران گسیل داشت. پس از ورود به تهران به خدمت امیرکبیر رسیده، خود را معرفی کردم. امیرکبیر پس از استحضار کافی از حال من و پس از این‌که تشخیص داد در فن دواتگری استادم، سماوری که جلویش بود را به من نشان داد، از من پرسید: آیا مانند این را می‌توانی بسازی؟ چون اولین مرتبه‌ای بود که در اوایل سلطنت ناصرالدین‌شاه سماور به ایران آورده بودند و من تاکنون چنین چیزی ندیده بودم، به آن نگاه کردم و از طرز ساختمان آن آگاهی حاصل کردم و سپس در پاسخ گفتم: آری. امیرکبیر گفت: این سماور را به عنوان نمونه ببر و مانندش را بساز و بیاور.

تدارک نخستین کارخانه سماورسازی
آن سماورساز قدیمی درباره تدارک نخستین کارخانه سماورسازی گفته است: من از نزد صدراعظم خارج شده، آمدم در بازار دکان، دواتگری پیدا کردم، مشغول ساختن سماور گردیدم. پس از اتمام کار سماور را برداشته نزد امیرکبیر بردم. کار من مورد پسند واقع شد. در ضمن پرسید، این سماور با مزد و مصالح به چه قیمت تمام شده است؟
من در پاسخ گفتم روی هم رفته ۱۵ریال. امیرکبیر با قیافه‌ای باز و در عین حال متبسم به منشی خود دستور داد تا امتیازنامه‌ای برایم بنویسد که فن سماورسازی به طور کلی برای مدت ۱۶ سال منحصر به من باشد و بهای فروش هر سماور را ۲۵ ریال تعیین کرد. پس از صدور این فرمان، امیرکبیر روی به من کرد و گفت: برو اصفهان، دستور کار تو را به حکومت اصفهان داده‌ام که وسایل کارت را از هر جهت فراهم نماید. من نیز از تهران حرکت کرده، وارد اصفهان شدم. بلافاصله پس از ورود من، حکومت اصفهان مرا احضار کرده، گفت: باید فورا دکانی و چند شاگرد تهیه نمایی و آنچه مخارج آن می‌شد، نقدا از خزانه دولت دریافت کرده، مشغول سماورسازی بشوی.
بنابر این دستور، من هم فورا چند دکان که خراب بود، از صاحبش اجاره کرده، آنها را به یکدیگر راه دادم و بنابر موقعیت و لزوم احتیاجات در هر یک از دکان‌ها بنایی کرده، به طوری‌که در یکی از دکان‌ها، کوره‌ای جهت ریخته‌گری بسته و در دیگری لوازم دواتگری و در سومی سکو بسته که شاگردان بنشینند تا بدین وسیله به خوبی بتوانم سماورسازی کنم.
مجموعا مبلغ ۲۰۰تومان مخارج بنا و دکان‌ها و فراهم کردن اسباب کار شد. اما بدبختانه هنوز مشغول کار نشده بودم که یک نفر فراش حکومتی مثل اجل معلق حاضر شده، مرا با یک حالت خاصی مانند دزدان نزد حاکم برد. به محض آن‌که فرماندار چشمش به من افتاد، با تشدد و تغییر تمام اظهار کرد: چون میرزا تقی‌خان امیرکبیر را در تهران گرفته‌اند و این مبلغ ۲۰۰ تومان متعلق به دولت است، باید بدون چون و چرا تمام و کامل آن را پس بدهی.
ولی چون آن پول خرج بنایی آن دکان‌ها و… شده بود و من نیز از خود ثروت دیگری نداشته که وجه مزبور را ادا نمایم، تمام هستی‌ام را حراج کرده و مجموعا ۱۷۰ تومان بیشتر نشد. برای ۳۰تومان دیگر آن نیز مرا سر بازارها برده در انظار مردم چوب می‌زدند تا مردم ترحم کرده آن ۳۰تومان به مرور پرداخت شد!

کاش امیرکبیر زنده بود
در نتیجه آن چوب‌ها و آسیب‌های بدنی که به من وارد شد، امروز چشم‌هایم تقریبا نابینا شده، دیگر نمی‌توانم به کارگری مشغول شوم، از این رو به گدایی افتادم! در صورتی‌که اگر امیرکبیر را نگرفته بودند و من همچنان مشغول به کار بودم، امروز یکی از بزرگ‌ترین متمولین این شهر بودم.

سرنوشت سماور
آنچه در اینجا خواندید، سرگذشت غم‌انگیز نخستین سازنده ایرانی سماور بود سماوری که نمونه‌های زیادی از آن در سال‌ها و شاید قرن‌های پیش از آن در روسیه، ایران (خراسان) و دیگر نقاط دنیا ساخته شده بود.
بسیاری از پژوهشگران معتقدند که لفظ سماور یک واژه روسی است که معنای آن خودجوش است و متشکل از ظرف فلزی دارای مخزن آب است که ویژگی عمده آن، عمل آوردن چای به کمک گرمای بخار آب است و اصطلاحا به آن دم کشیدن چای می‌گویند.
براساس آخرین اطلاعات از منابع موجود و بررسی ظروف مشابه، زادگاه سماور در خراسان بزرگ بوده که از آن وسیله برای دم کردن جوشانده‌های گیاهی استفاده شده است. این خودجوش در قرن ۱۸ میلادی از ایران به روسیه وارد شده و صنعتگران شهر «تولا» زادگاه لئوتولستوی شاعر و نویسنده معروف روسی- آن را به کالای هنری تبدیل کرده و نام «سماور» بر آن نهادند. در سال ۱۷۷۸ یک تفنگ‌ساز روسی به نام «فئودور لیسیتیسین» به‌عنوان نخستین سازنده سماور کارگاه کوچکی در جنوب مسکو در شهر تولا راه‌اندازی کرد. محصول سماور نوشیدنی چای بود که به مذاق همه جهانیان خوش آمد و در دنیا عمومیت یافت؛ به‌طوری‌که در سال ۱۸۹۶ در روسیه ۷۰ کارخانه سماورسازی، سماور تولید می‌کردند.

تاریخ تولید سماور در ایران
در دوره صفویه ابتدا قهوه به‌عنوان نوشیدنی وارد ایران شد و در زمان شاه عباس اول، مصرف آن در دربار و برای پذیرایی از میهمانان معمول شد. در همین زمان، در بیشتر شهرهای بزرگ ایران‌قهوه‌خانه‌های متعددی دایر شد که محل سرگرمی ومیعادگاه شاعران و هنرمندان و اهل دل بود.
برای نخستین بار سماور روسی در دوره سلطنت شاهرخ، نوه نادرشاه افشار از روسیه وارد ایران شد و تا دوران صدارت امیرکبیر که صنعتگران ایرانی را به ساخت سماور تشویق کرد، این وسیله از کالاهای وارداتی بود. در دوره ناصری ابتدا سماور و چای در محدوده دربار و میهمانی‌های رجال و اشراف مرسوم شد و با گسترش مصرف چای به مثابه یک نوشیدنی، نقش سماور در تهیه چای میان درباریان و رجال آن دوره بیشتر احساس شد و حس رقابت و چشم و هم‌چشمی نیز به این علت افزوده شد تا جایی‌که به سرعت سماور بین رجال و اعیان تهران و میان فرادستان دیگر بلاد ایران شیوع یافت. سماور در بحبوحه رواجش ارج و قرب بسیاری یافت که نقش سماور، قوری، استکان و… بر پیشانی خانه بروجردی‌ها در کاشان حک شد و تا امروز نیز سماور نقش و سمبل میهمان‌نوازی را در خانواده‌های ایرانی حفظ کرده است. وقتی میهمان به خانه ایرانی‌ها وارد می‌شود، پیش از هر کاری، سماور را روشن می‌کنند.
در ابتدا سماورها دارای ساختمانی بودند که عبارت از مخزنی برای جوش آوردن آب بود، اما میان مخزن سماورهای زغالی تنوره یا لوله‌های عمودی برای روشن کردن زغال در آن تعبیه شده بود. پس از آن، همزمان با پیشرفت‌های فناوری و استفاده از سوخت‌های نفت، گاز و انرژی الکتریکی، سماورهای نفتی، گازی و برقی تولید شد. البته بعضی از سماورهای زغالی را نیز با اندکی تغییر و تعبیه ۱ مخزن نفت فتیله‌دار در قسمت پایه تبدیل به نفتی می‌کردند. امروزه در شهرهای بزرگ با جایگزین شدن انرژی گاز و برق، به ندرت از سماورهای نفتی استفاده می‌شود.

حکایت‌های بعدی سماور
درباره ورود سماور به ایران حکایت‌های خواندنی بسیار در کتب تاریخ معاصر نقل شده است، ازجمله اینکه فریدون آدمیت، در کتاب «امیرکبیر و ایران» می‌نویسد: در نوشته‌های رسمی به تلفظ صحیح اصل کلمه سماوار آمده و عوام آن را «حمام برنجی» می‌گفتند.
ایرانیان در ابتدای سلطنت ناصرالدین شاه، یعنی اواسط قرن ۱۹ میلادی، با سماور آشنا شدند. بدین ترتیب که دربار فرانسه، هدایایی برای شاه و صدراعظمش امیرکبیر فرستاد که ۲ سماور یکی برای شاه و دیگری برای امیر جزو آن هدایا بود. سماور شاه نقره مطلا و سماور امیرکوچک‌تر و نقره منبت بود. این ۲ سماور با عرق ۲ آتشه یعنی همان الکل، گرم می‌شد.در آن اوان، غیراز این ۲ سماور به سال ۱۲۶۶قمری ملک‌التجار روسیه «ویش قرتسوف» نیز سماوری با دست ظرف چایخوری برای امیر ارمغان داد.

سرنوشت سماور قمرالسلطنه
دکتر پولاک، طبیب ناصرالدین شاه در این‌باره می‌نویسد: مصرف چای امروز در شهرها چنان عمومیت دارد که به زحمت می‌توان خانواده ثروتمندی یافت که در خانه‌اش ۱ سماور روسی نباشد. هر میهمان محترم و مثلا طبیب را به هنگام عیادتش با چای پذیرایی می‌کنند و در مسافرت‌های بیابانی هر جا که آب آشامیدنی گوارا فراهم نباشد، چای هست.
علی جواهرکلام، در مجله هفتگی «اطلاعات بانوان» به سال ۱۳۳۸ خورشیدی از سماورساز زن قمرالسلطنه یاد کرده است که در بیان حال و هوای مردم در برخورد با سماور شنیدنی است: خانم قمرالسلطنه دختر فتحعلی‌شاه و همسر
میرزا حسین‌خان سپهسالار، صدراعظم ناصرالدین‌شاه بود. از آن جایی‌که فرزندی نداشت و سپهسالار هم ثروت فراوانی داشت، سرگرمی‌های متعددی در خانه قصرمانند خود فراهم می‌ساخت که ازجمله سرگرمی‌های او، سماوری بود که از روسیه آورده بودند.
وقتی آب در این سماور به جوش می‌آمد، در اثر خروج بخار آب، صدایی ایجاد می‌شد که می‌گفتند، سماور ساز می‌زند. قمرالسلطنه، خواجه زرنگی را مامور آن کرده بود و او خوب می‌دانست که به اصطلاح چطور ساز سماور را کوک کند که تا آخر مجلس ساز بزند. البته حسادت دیگر خانم‌های قاجاری بالاخره کار سماور را ساخت. بدین ترتیب که روزی در حضور همه میهمانان قمرالسلطنه عده‌ای از خانم‌ها به سبب اینکه ساز حرام است، بنابراین سماورساز زن هم حرام است، مجلس را ترک کردند و از استعمال آن جلوگیری کردند. منبع: حسن فرازمند/ صمت

نظرات شما

  1. تهران المنت ۱۳۹۹/۰۴/۲۸

    ممنون از مطلب مفید و کاملتون استفاده کردم
    https://tehranelement.com/

نظر شما