سید عبدالله میرحسینی مقدم
در مقاله مهندس سید عبداله میرحسینی مقدم برای نوش آنلاین مطرح شد؛

چرا طرح اصلاح ساختار چای در سال ۱۳۷۹ شکست خورد/ ۱۷ راهکار کوتاه مدت و بلند مدت برای بهبود صنعت چای در کشور

مهندس سید عبداله میرحسینی مقدم در این مقاله به شش دلیل اصلی ناکامی طرح اصلاح ساختار چای کشور در سال ۱۳۷۹ اشاره کرده و نوشته است که چارچوب طرح اصلاح ساختار چای بر اساس دیدگاه کارشناسی تهیه شده بود و اگر بندهای آن با نظارت کافی مدیریت می‌شد وضعیت چای خیلی بهتر می‌شد.

مهندس سید عبداله میرحسینی مقدم مشاور فنی صندوق حمایت از توسعه صنعت چای کشور در مقاله‌ای برای پایگاه اطلاع رسانی نوش آنلاین به دلایل شکست طرح اصلاح ساختاری صنعت چای کشور در سال ۱۳۷۹ اشاره کردند و ۱۰ راهکار کوتاه مدت و ۷ راهکار بلند مدت  برای بهبود وضعیت صنعت چای کشور پیشنهاد دادند. در این مقاله آمده است:

چای ایرانی محصولی هویت دار است و در تاریخ معاصر ایران محمل اتفاق‌های مهمی‌بوده و از حمایت مصدق تا چالش‌های قبل و بعد از پیروزی انقلاب را در کارنامه عمرش تجربه کرده است.
نخستین منطقه ای که چای ایرانی در آن کشت شد زمینی در محله چای خانسر لاهیجان بود . این اتفاق در سال ۱۲۸۰ هجری شمسی و به وسیله مرحوم کاشف السلطنه ( پدر چای ایران ) به وقوع پیوست.
بعدها شخصی به نام بصیر التجار به دلیل مشغله‌های کاشف السلطنه در پایتخت درسال‌های مشروطه ، باغ چای او را در لاهیجان نگهداری کرد و با توجه به اینکه لاهیجان محل مناسبی برای پرورش این محصول بود نهال آن را در منطقه تکثیر داد.
به گفته برخی از افراد محلی این چای فرآوری شده چنان مطبوع و خوش طعم بود که در میان جوامع شهری و روستایی آن دوره برای خود برندی شده بود و برای ترویج مصرف ، نیازی به تبلیغ نداشت.به همین دلیل به وسیله بصیر التجار و سرمایه گذاران دیگر این محصول دربرخی شهرهای شمالی از جمله تنکابن و فومنات تکثیر و باغ‌های زیادی احداث شد .
بعد از چند سال آن قدر این محصول مورد توجه دولت قرار گرفت که دولتمردان ترجیح دادند در همه محل‌ها برای کشت چای باغ‌های دولتی احداث کنند تا دولت از سود آن منتفع شود .
با افزایش تعداد باغ‌های چای و نیازبه فرآوری آن در حجم گسترده دولت کارخانه‌های متعددی را نیز برای این کار تأسیس کرد .با رواج هر چه بیشتر چایکاری در لاهیجان حتی مردم عادی نیز در حیاط منزل خود نهال چای پرورش دادند با این توصیف اقتصاد منطقه تحت تاثیر چایکاری قرار گرفت .

حمایت دکتر مصدق از چایکاران
سال‌های متوالی به همین منوال گذشت و مردم با امنیتی مالی و رفاهی که با تکیه به شغل چایکاری کسب کرده بودند وضعیت معیشتی مناسبی در منطقه همه گیر شد تا اینکه در شهریور سال ۱۳۲۰با شروع جنگ جهانی دوم هول و هراس در دل مردم به وجود آمد بطوری که انگیزه کشاورزان برای برداشت محصول به حداقل رسید و باغات چای رها شد.
تا سال ۱۳۳۰ که دکتر محمد مصدق بر روی کار آمد این وضعیت ادامه داشت و سرانجام با روی کارآمدن وی برخی از کشاورزان و چایکاران از وی در این باره کمک و حمایت خواستند .
اعتراض چایکاران به مصدق ازکسانی بود که با واردات گسترده چای بازار کشور را اشباع کرده بودند و همچنین از کسانی که با مصادره زمین‌های کشاورزان برای آنان محدودیت و رنج ایجاد کرده بودند. گفتنی است که مصدق بعد از شنیدن گلایه‌های مردم از تاجران واردکننده چای وبرخی دیگر از عوامل دخیل در قدرت که سعی در نابودی این محصول داشتند دعوت کرد تا در مهمانی خانه او شرکت کنند . نخست وزیر وقت ایران با درایتی که داشت برای پذیرایی از مهمانان تدارک ویژه ای اندیشیده بود.
مصدق از محصول چای چایکاران شمالی کشور برای پذیرایی مهمانان استفاده کرد. عطر ، طعم و رنگ ویژه و مطلوب این چای موجب تعریف و تمجید مهمانان از پذرایی دکتر مصدق شد و همین بهانه کافی بود تا مصدق موضوع اساسی و محوری مهمانی اش را مطرح کند. حمایت از چایکاران ایرانی وکاهش واردات چای به کشور. از آن پس مصدق دستور داد که باید از چای ایرانی حمایت شود و به جای اینکه سرمایه را به دست خارجیان بسپارند. بیشتر حامی‌کشاورزان داخلی باشند و به تولید ملی خود بها دهند تا چای در داخل توسعه یابد.
بعدها سازمان چای فعلی به وجود آمد و برای حمایت از تولید کنندگان بخشنامه ای ابلاغ شد که براساس آن هر تاجری که در تجارت چای فعال بود به ازای خرید یک کیلوگرم چای ایرانی می‌توانست حواله واردات یک کیلو و۲۰۰ گرم چای از وزارت خانه دریافت کند.
با این تدبیر تا مدت‌ها حتی یک کیلوگرم چای در کارخانه‌ها باقی نمی‌ماند وهمه چای کشاورزان به فروش می‌رفت .
دولت در این دوره برای حمایت از چایکاران مساعده پرداخت می‌کرد. این مساعده‌ها بهره بانکی نداشت . بازپرداخت این کمک‌های مالی نیز براساس روشی انجام شد که کشاورز را در مضیقه قرا ندهد هر ۱۵ روز یک بار و درست در زمان چیدن و فروش محصول چای دولت همزمان با خرید محصول بخشی از مساعده را از حساب چایکاران کم می‌کرد .

طرح اصلاح ساختار صنعت چای

با توجه به چالش‌های موجود در صنعت چای بعد از انقلاب و انتزاع سازمان چای از وزارت بازرگانی به وزارت جهاد کشاورزی ( آنهم بخش کشاورزی و نه بازرگانی ) بحران جدی در چای شروع گردید و دولت طرح اصلاح ساختار چای را برای حل این بحران تصویب کرد.
هیئت وزیران در جلسه مورخ ۳۰/۱۱/۷۸ پیشنهاد شماره ۱۵۷۴/۶۶۷۷۰۰/۱۰۵ مورخ ۵/۱۰/۷۸ سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشورو به استناد ماده (۲۹) قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی‌ایران آیین نامه اجرایی ماده یاد شده را به شرح زیر تصویب نمود.

((آیین نامه اجرایی ماده (۲۹) قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی‌ایران))
ماده ۱ – دولت موظف است نسبت به حذف انحصار خرید برگ سبز اقدام کند و فعالیت‌های مربوط به خرید برگ سبز چای و تبدیل به چای خشک و بسته بندی و توزیع آن را به اشخاص حقیقی، حقوقی واگذار نماید.
ماده ۲ – کارخانه‌های چای سازی موظف می‌باشند، از ابتدای برنامه سوم، رأساً نسبت به خرید برگ سبز چای از کشاورزان چایکار و انجام عملیات چایسازی اقدام نمایند.
ماده ۳ – به منظور نظارت بر حسن اجرای این آئین نامه، سازمان چای کشور موظف است نسبت به تشکیل کمیته ای مرکب از نمایندگان سازمان چای کشور ( مسئول کمیته )، سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، سازمان حمایت مصرف کنندگان و تولید کنندگان، بانک مرکزی جمهوری اسلامی‌ایران، استانداری‌های گیلان و مازندران، نمایندگان اتحادیه کشاورزان چایکار و سندیکای کارخانجات چای شمال و اصناف اقدامات لازم را معمول نماید.
ماده ۴ – دولت موظف می‌باشد، نقدینگی مورد نیاز خرید برگ سبز چای و عملیات چایسازی را بر اساس برآورد کمیته موضوع ماده ( ۳ ) این آئین نامه از محل اعتبارات تبصره‌ها تامین و سی درصد ( ۳۰% ) سود متعلقه سالیانه آن را از محل درآمد عمومی‌تأمین نماید. بدیهی است پرداخت تسهیلات موضوع این ماده و تبصره آن بر اساس برنامه خرید و با نظارت دقیق کمیته یاد شده انجام خواهد پذیرفت.
تبصره : کارخانه‌های چایسازی موظف می‌باشند، از محل تسهیلات دریافتی، مبالغ مورد نیاز کشاورزان چایکار را به منظور انجام عملیات بهزراعی زمستانه و خرید کود شیمیایی، بر اساس نظریه کمیته، به عنوان مساعده پرداخت نمایند.
ماده ۵ – خرید برگ سبز چای از کشاورزان بر اساس نرخ توافقی انجام می‌گیرد و نرخ پایه و تفکیک درجات برگ سبز بر اساس استاندارد‌های مشخص شده از طریق کمیته ماده ( ۳ ) این آئین نامه تعیین خواهد شد.
ماده ۶ – مسئولیت تولید و فروش چای تولیدی به عهده کارخانه‌های چایسازی است و اگر به سبب شرایط اقتصادی بازار چای، کارخانه‌ها موفق به فروش چای استحصالی خود نگردند، سازمان چای می‌تواند چای خشک مورد بحث را بر اساس کیفیت و استاندارد تعیین شده به قیمت کارشناسی و ارزش کیفی خریداری نماید و سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور موظف است اعتبار مورد نیاز این بخش را تأمین نماید.
ماده ۷ – میزان واردات چای، با توجه به مقدار تولید و میزان مصرف چای کشور، توسط کمیته موضوع ماده (۳) این آئین نامه تعیین می‌شود و پس از تصویب شورای اقتصاد، با اولویت واردات توسط تولید کنندگان و برای تهیه چای مخلوط یا عرضه مستقیم چای خشک خارجی، مجوز آن با هماهنگی وزارت بازرگانی و سازمان چای کشور، اعطا خواهد شد.
ماده ۸ – وزارت کشور و وزارت بازرگانی موظف می‌باشند از ورود هرگونه چای، خارج از ضوابط موضوع ماده (۷) این آئین نامه، ممانعت نمایند. بدیهی است چای‌هایی که خارج از ضوابط مذکور عرضه شود، به عنوان کالای قاچاق و غیر مجاز تلقی می‌گردد.

بررسی مشکلات موجود قبل از طرح اصلاح ساختار چای
۱- موجودی انبارهای سازمان چای قبل از طرح حدود ۱۰۰ هزار تن چای خشک بوده است که علاوه بر آن ۲۵ هزار تن چای خشک خارجی بصورت پیله وری، قاچاق و یا با مجوزهای خاص خارج از کنترل سازمان چای بصورت بسته بندی وارد و به وفور در بازار مصرف توزیع می‌شد.
۲- خرده مالکی و پراکندگی باغ‌های چای و کوچک بودن قطعات آن مشکلات عدیده ای را از نظر نوع و کیفیت محصول عرضه شده و هزینه ای تولید و اجرای صحیح باغداری موجب گردیده بود.
۳- پول پرداخت بهای برگ سبز و اجرت تولید چای خشک هر دو مورد از طرف دولت صورت می‌گرفت همیشه کیفیت فدای کمیت می‌شد و این امر موجب گردید تولیدکنندگان چای (چایکاران و کارخانه داران) هیچگونه مسئولیتی در قبال مرغوبیت چای تولیدی احساس نکرده و هر یک به نحوی افزایش کمیت محصول بوده و کمتر به کیفیت چای تولیدی توجه داشته بخصوص با توجه به شرایط انقلاب در ده سال قبل طرح اصلاح ساختار چای این امر نمود بیشتری یافت فرهنگ بدچینی توسط چایکار و سیاه کردن چای توسط کارخانه‌ها سیر صعودی به خود گرفت و در نتیجه چای غیرکیفی تولید و روانه انبارهای سازمان چای گردیدکه همزمان با آن ذائقه بیش از ۷۰ درصد از ایرانی‌ها به چای خارجی سوق داده شد.

دلایل ناکامی‌طرح اصلاح ساختار چای کشور
مواردی که باعث شد که طرح اصلاح ساختار چای با شکست روبرو گردد، به اختصار بشرح زیر بیان می‌گردد (شروع ۱۳۷۹، خاتمه ۱۳۸۳ همزمان با انحلال سازمان چای):
۱- قرار بود براساس مصوبات شورای اقتصاد طرح ساختار چای ظرف مدت ۵ سال به مورد اجرا گذاشته شود و کارخانجات چاسازی به سه روش (قراردادی، با تحت نظارت سازمان و بصورت آزاد) عمل نموده تا در پایان سال پنجم (۱۳۸۳) کلیه کارخانجات بصورت آزاد خریداری نمایند که متاسفانه با پیشنهاد تعدادی از کارخانه داران و آنهم با دیدگاه‌های غیر کارشناسی این امر از ابتدای سال ۷۹ به تمام کمال اجرا شد.
۲- عدم تأمین نفدینگی‌های لازم برای اجرای مواد ۱ و ۲ و ۴ آئین نامه اجرائی که به دنبال آن هیچگونه اتفاق خوبی برای چایکاران به وقوع نپیوست و باغ‌ها شروع به رهاسازی گردیدند( عدم عملیات بهزراعی در خلال این ۵ سال).
۳- بر اساس ماده ۵ در خصوص خرید توافقی برگ سبز چای و نرخ پایه به نوعی هرج و مرج اتفاق افتاد.
۴- بر اساس ماده ۶ مقرر گردیده بود کارخانجات رأساً اقدام به فروش چای خشک نمایند و درصورت عدم فروش سازمان چای با رعایت استانداردها و حمایت سازمان مدیریت نسبت خرید آن‌ها اقدام نماید که این امر هم متاسفانه عملیاتی نشد و چای خشک استحصالی روانه انبارها گردید که همان داستان انتقال دین کارخانه داران به بانک ملی و معضل چای سنواتی را به همراه داشته است که در حال حاضر هم گریبانگیر چای کشور شده است.
۵- در ماده ۷ این آئین نامه اجرائی مقرر گردید، هرمیزان واردات با تولید داخلی مدیریت گردد و برای تهیه چای مخلوط با هماهنگی وزارت خانه‌های بازرگانی و جهاد کشاورزی برای عرضه به بازار آماده شود که این امر هم به فراموشی سپرده شد. متأسفانه هر کسی ساز خود را میزد.
۶- در خصوص ماده ۸ این آئین نامه مقرر گردیده بود از ورود هرگونه چای خارجی چه بصورت رسمی‌و غیر رسمی‌(قاچاق) توسط وزارتخانه‌های کشور و بازرگانی مدیریت گردید که این امر نیز به باد فراموشی سپرده شد.

نقشه برون رفت از وضع موجود
به نظر اینجانب چارچوب طرح اصلاح ساختار چای بر اساس دیدگاه کارشناسی تهیه شده بود و اگر بندهای آن با نظارت کافی مدیریت می‌شد وضعیت چای خیلی بهتر می‌شد و ما نه رهاسازی باغ چای در سال ۸۳ را داشتیم و چای تولید داخلی از جایگاه معتبری برخوردار می‌شد و نه حداقل ۳۰ درصد از باغ‌های موجود بعد از شروع طرح اصلاح ساختار رهاسازی، ویلاسازی صورت نمی‌گرفت و کشاورزان چایکار به فقیرترین کشاورزها تبدیل نمی‌شدند.
اما نقشه راه برای برون رفت از وضعیت موجود طی دو برنامه کوتاه مدت و بلند مدت بشرح زیر پیشنهاد می‌گردد:
الف) راهکارهای کوتاه مدت
۱- زنده کردن امید در دل کشاورزان و کارخانه داران با حمایت مالی کافی از طریق صندوق چای با نظارت فنی سازمان چای
۲- تهیه طرح جامع کشت، صنعت و بازرگانی چای (زنجیره تولید) که خوشبختانه در سال ۹۷ این طرح تهیه شده و به مقامات ذیصلاح ارجاع گردیده است.
۳- اقدام عاجل برای احیاء باغ‌های رها شده و اعطای سوبسید به چایکاران با نظارت تمام و کمال سازمان چای.
۴- ارتقاء سازمان چای با حفظ و تقویت بدنه کارشناسی (قدرتمند کردن سازمان چای)
۵- حل مشکل قطعی و سریع انتقال دین کارخانجات، تشکلها و حل نهائی معضل چای‌های سنواتی در اسرع وقت.
۶- تعیین قیمت پایه برای برگ سبز سال ۹۸ با توجه به شرایط تورمی‌کشور و پرداخت نقدی بهاء برگ سبز چای هر ۲۰-۱۵ روز یکبار.
۷- تأمین منابع مورد نیاز برای صندوق چای تا سقف ۵۰۰ میلیارد تومان در راستای حمایت‌های همه جانبه از چای.
۸- هدفمند کردن سوبسیدها در چای – این امر بایستی در ابتدا برای چایکاران نمود بیشتری داشته باشد.
۹- تخصیص وام کم بهره و بدون بهره برای بهزراعی باغ‌های چای و اتوماسیون کارخانجات چایسازی از طریق صندوق حمایت از توسعه صنعت چای با نظارت فنی سازمان چای .
۱۰- هدفمند کردن واردات با توجه به سقف تولیدی چای داخلی با نظارت ارگان‌های ذیربط (وزارت بازرگانی، سازمان چای و … )
ب) راهکارهای بلند مدت
۱- ایجاد وحمایت از مجتمع‌های باغ و کارخانه با بسته‌های تشویقی قابل قبول برای تشکل باغ و کارخانه با نظارت فنی سازمان چای و حمایت مالی صندوق چای
۲- تاکید بر تقویت حوزه بازرگانی به عنوان تاثیر گذارترین عامل حلقه مفقوده چای در سالهای اخیر
۳- جلوگیری عملی از قاچاق چای
۴- پرداخت تسهیلات مورد نیاز بهزراعی به چایکاران در چارچوب تشکل باغ و کارخانه
۵- پرداخت وام مورد نیاز کارخانجات با اولویت تشکل‌های باغ و کارخانه
۶- ترغیب کشاورزان به چیدن چای مرغوب با خرید تضمینی و عادلانه و پرداخت به موقع بهاء برگ سبز چای به همراه بسته‌های تشویقی از قبیل بالابود قیمت تضمینی و …
۷- توجه به پر کردن شکاف‌ها در چهار حوزه تولید، فرآوری، بازرگانی و خط مشی گذاری
کلام آخر:
ان شاء الله اگر قرار است در آینده بازنگری کلی در صنعت چای اتفاق افتد بایستی ضمانت اجرائی برای راهکار‌های کوتاه، میان و بلند مدت تضمین گردد. در غیر اینصورت اگر اشتباهات گذشته بصورت آزمون و خطا تکرار گردد، ما در مقابل خدا و نسل‌های آینده مسئول خواهیم بود.

 

کد خبر : 29924 تاریخ انتشار:۱۳۹۷/۱۰/۰۳ - ۰۹:۳۲

بیشتر بخوانید

نظر شما